กระบวนการล้มละลายเป็นกระบวนการภาคบังคับที่ภาครัฐหรือเจ้าพนักงาน พิทักษ์ทรัพย์เข้าจัดการกิจการและทรัพย์สินของลูกหนี้ให้เสร็จสิ้นไปโดยเร็ว จึงมีการจํากัดสิทธิ และเสรีภาพของลูกหนี้หลายประการ ส่วนกระบวนการอนุญาโตตุลาการเป็นกระบวนการ ระงับข้อพิพาททางเลือกที่เกิดจากความสมัครใจของคู่พิพาททุกฝ่ายและจะดําเนินการไปได้ ก็แต่โดยความยินยอมของทุกฝ่าย ภาครัฐจึงเข้ามาแทรกแซงได้อย่างจํากัดเมื่อบุคคลที่เกี่ยวข้องคนใดคนหนึ่งในกระบวนการอนุญาโตตุลาการตกเป็นบุคคล ล้มละลาย จึงมีคําถามเกิดขึ้นเสมอเมื่อหลัก “บังคับ” ของกระบวนการล้มละลายและหลัก “สมัครใจ” ของกระบวนการอนุญาโตตุลาการ “ปะทะ” กัน บทความนี้มุ่งที่จะพิจารณาถึงกรณีบุคคลที่เคยตกเป็นบุคคลล้มละลายว่าสามารถ ปฏิบัติหน้าที่เป็นอนุญาโตตุลาการได้หรือไม่ โดยจะพิจารณาถึงกฎหมายภายใน (พระราชบัญญัติ ล้มละลาย พ.ศ. ๒๔๘๓ และพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. ๒๕๕๕) กฎหมาย ระหว่างประเทศ (อนุสนธิสัญญาว่าด้วยการยอมรับและบังคับตามคําชี้ขาดต่างประเทศ หรือ อนุสนธิสัญญากรุงนิวยอร์ก (ค.ศ. ๑๙๕๔), กฎหมายต้นแบบของ UNCITRAL ว่าด้วย การอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ (ค.ศ. ๑๙๔๕) และคําแนะนําของไอบีเอว่าด้วยการขัดกัน ของผลประโยชน์ในการอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ (ค.ศ. ๒๐๑๔)) ข้อบังคับของ สถาบันอนุญาโตตุลาการในประเทศไทย เปรียบเทียบกับความเห็นทางวิชาการ จากการศึกษาพบว่าไม่ปรากฏว่ามีข้อจํากัดห้ามมิให้บุคคลที่เคยล้มละลายปฏิบัติ หน้าที่เป็นอนุญาโตตุลาการแต่อย่างใด อย่างไรก็ตาม โดยที่แนวคิดเชิง “ลงโทษ” ลูกหนี้ ยังคงดํารงอิทธิพลอย่างสูงยิ่งในสังคมไทย ผู้เขียนจึงเห็นว่าการเป็นบุคคลที่เคยล้มละลาย อาจจะกระทบกระเทือนต่อ “ความเป็นกลางและความเป็นอิสระ” ของผู้ที่จะปฏิบัติหน้าที่ เป็นอนุญาโตตุลาการ ดังนั้น ข้อเท็จจริงดังกล่าวจึงเป็นข้อเท็จจริงที่ผู้ที่จะปฏิบัติหน้าที่เป็น อนุญาโตตุลาการจะต้องแถลงให้คู่พิพาทได้ทราบโดยชัดแจ้ง เพื่อให้คู่พิพาทสามารถพิจารณา ถึงคุณสมบัติของผู้ที่จะเป็นอนุญาโตตุลาการได้ว่าสามารถปฏิบัติหน้าที่เป็นอนุญาโตตุลาการ ของคดีได้โดย “เป็นกลางและเป็นอิสระ” อย่างเต็มที่หรือไม่

A bankruptcy proceeding is a mandatory legal process whereby the state (or appointed stateûs trustee) steps in with the goal to control and manage the insolventsû estates and outstanding debts in a timely manner. To achieve this goal, certain legal restrictions/actions are taken against the insolventsû rights and freedoms to their estates. Contrarily, an arbitral proceeding is an alternative dispute resolution procedure in which all relevant partiesû consents are required and the process to the hearing and written proceedings can be pursued only by maintaining such continuous agreements of the relevant parties. Consequently, the stateûs interference in the arbitral proceeding is comparatively restricted and can only be done in limited circumstances, if any is allowed at all. Questions often arise when the mandatoryé nature of the bankruptcy process crashes with the consensusé nature of the arbitral process, especially when one concerning party in the arbitral process has declared bankruptcy. The purpose of this article aims to answer the question whether persons who had formerly declared bankruptcy in the past can legally serve as arbitrators in arbitral proceedings in the future or not. The article takes domestic laws (Bankruptcy Act B.E. 2483 and Arbitration Act B.E. 2545), international laws (the Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards (1958) or the New York Convention, UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration (1985) and IBA Guidelines on Conflicts of Interest in International Arbitration (2014)), and the Arbitration Rules of several Thai arbitration institutions into consideration as well as comparing them against academic opinions. The study found that there are no legal grounds prohibiting discharged persons from bankruptcy proceedings from performing their duties as arbitrators. Nonetheless, even after the persons have been discharged from bankruptcy claims, the sentiment to continue to punish and penalize the discharged persons exists in the Thai society. As a result of this negative perception that lingers against discharged persons, the author views that being discharged persons or having been involved in bankruptcy proceedings could be viewed as impacting the impartial and independenceé status required in performing the duties of arbitrators. With that said, the discharged persons should clearly mention and define their financial statuses to all concerning parties upon their nominations as assume their roles as arbitrators. In this respect, the relevant parties will be able to evaluate potential conflicts and whether the persons are fit to serve as their impartial and independenceé arbitrators.